Otizm ve Genetigi Anlamak: Aileler Icin Basit Bir Rehber

Otizmli bir cocugun ebeveyniyseniz, buyuk ihtimalle birisi size "otizm genetiktir" demistir. Belki bir cocuk doktoru, bir genetikci veya gece 2'de uyuyamayip okudugunuz bir makaleydi. Ve cogu ebeveyn gibi, bu ifade muhtemelen yanit verdigi sorulardan daha fazlasini gundeme getirmistir.

Sorumlu tek bir gen mi var? Ben mi aktardim? Bunu onleyebilir miydim?

Gelin bilimin gercekte ne soyledigini, sade bir dille, jargon ve sucluluk duygusu olmadan inceleyelim.

Genler Plan, Gen Ifadesi ise Yemek Pisirir

Cogu insan "otizm genetiktir" duyunca tek bir genin bir dugmeyi cevirdigini hayal eder -- sanki DNA'nizda "otizm: acik" veya "otizm: kapali" yazan tek bir kod satiri varmis gibi. Insan gelisimi boyle calismiyor. Yakindan bile degil.

JAMA'da yayinlanan buyuk olcekli bir calisma, Isvec'teki iki milyondan fazla cocugu inceledi ve otizmin kalitimselliginin yaklasik %83 oldugunu buldu (Sandin et al., 2017). Bu buyuk bir rakam. Ancak "%83 kalitimsal" bir sonraki cocugunuzun otizmli olma ihtimalinin %83 oldugu anlamina gelmez. Arastirmacilar buyuk popülasyonlara baktiginda, otizm gelistiren ve gelistirmeyen kisiler arasindaki varyasyonun yaklasik %83'unun cevresel faktorlerden ziyade genetik faktorlere dayandigi anlamina gelir. Bu, popülasyon duzeyinde bir istatistiktir, kisisel bir tahmin degil. Tablo tek bir genden cok daha karmasiktir.

Aslinda Nature Genetics'teki arastirmalar, otizmin binlerce yaygin genetik variant (hepimizin tasidigi kucuk farkliliklar) ile daha buyuk bireysel etkiye sahip nadir mutasyonlarin bir karisimini icerdigini gostermistir (Gaugler et al., 2014). Genetik riskin cogu, tum insan populasyonunda var olan siradan varyasyondan -- bu yaygin varyantlardan gelir. Hicbiri tek basina otizme "neden olmaz."

Tum bunlari anlamanin daha iyi bir yolu:

• DNA'niz plandur. Neyin mumkun oldugunu belirler -- malzemeler, araclar, temel tasarim. Ama bir plan tek basina bir ev insa etmez. Ve malzemeler bir asci olmadan yemek yapmaz.
• Gen ifadesi yemek pisirir. Hamilelik ve erken gelisim sirasinda vucut surekli ayarlama yapar: bu proteinden biraz daha fazla, sundan biraz daha az, bu yolu yavaslabasit, sunu hizlandir, bir molekul azaldiginda baskasini ikame et. Esnektir, uyumludur ve zamanlamaya duyarlidir -- tipki yemek yapma gibi.

Bu nedenle benzer genetige sahip iki cocuk cok farkli gelisebilir. Sadece malzemeler degil. Nasil, ne zaman ve hangi kombinasyonda kullanildiklari da onemlidir.

Anne Biyolojisi "Mutfak Kosullarini" Sekillendirrir

Genellikle gozden kacirilan bir sey var: hamilelik sirasinda annenin vucudu sadece bir kap degildir. Aktif bir ortamdir. Ve bu ortamdan gelen sinyaller, bebegin genlerinin gelisim sirasinda nasil ifade edildigini ince sekillerde etkileyebilir.

Bu, epigenetik alanidir ve cogu ebeveynin hic duymadigi otizm bulmacasinin en onemli parcalarindan biridir. Epigenetik, genlerin DNA dizisini degistirmeden nasil acilip kapandigini, sesinin nasil acilip kisildigini inceler. Bunu bir mikser masasindaki ses dugumeleri gibi dusunun. Sarkilar (genleriniz) ayni kalir, ama ses seviyeleri degisebilir.

Loke ve meslektaslari tarafindan 2015'te yapilan bir derleme, belirli gen aktivite oruntullerinin (ozellikle bir genin ne kadar kullanildigini kontrol eden DNA metilasyonu adli bir surec) otizmli ve otizmli olmayan bireyler arasinda farklilik gosterdigine ve bu farkliliklarin bazIlarinin dogum oncesi gelisim sirasinda ortaya ciktigina dair tutarli kanitlar bulmmustur (Loke et al., 2015). Baska bir deyisle, rahim icindeki kosullar beyin gelisiminin kritik donemleri sirasinda belirli genlerin ne kadar aktif oldugunu etkileyebilir.

Acik olmak gerekirse: otizmin temel itici gucu hala genetik planin kendisidir. Epigenetik, genlerin zaten yapmaya programlanmis oldugu seyi ince ayar yaparak destekleyici bir rol oynar. Ayri bir "neden" degildir ve bazi web sitelerinin iddia ettiginin aksine, takviyeler veya ozel diyetlerle tersine cevrilebilecek bir sey degildir.

Ne tur kosullar? Sunlar gibi seyler:

• Bagisiklik sistemi aktivitesi (enfeksiyonlarla mucadele, iltihaplanma yonetimi)
• Metabolik sinyaller (kan sekeri regulasyonu, besin maddesi mevcudiyeti)
• Stres hormonlari (uzun sureli stres sirasinda kortizol seviyeleri)
• Besin seviyeleri (folat, demir, D vitamini ve diger yapi taslari)

Bunlarin hicbiri tek basina otizme "neden olmaz." Ancak fetal gelisimin zamanlamasini ve dengesini ince yollarla kaydirabilirler. Ve onemli olan su ki, bunlar otopilotta calisan biyolojik sistemlerdir, secimler degil. Bir soguk alginliginda bagisiklik sisteminizin ne yapacagina veya stresli bir gunde vucudunuzun kortizolu nasil duzenleyecegine karar veremezsiniz. Bu surecler siz farkinda olsaniz da olmasaniz da gerceklesir.

Bunu firinda pisirme gibi dusunun. Tarif aynidir, ama firin biraz daha sicak calisiyor, hava daha nemli, gecici bir tereyagi sikintisi var ve yerine yag kullaniliyor. Kek yine de cikiyor. Sadece her kosul ders kitabi gibi mukemmel olsaydi cikanindan biraz farkli cikiyor. Ve acikcasi, hicbir hamilelik ders kitabi gibi mukemmel kosullara sahip degildir. Vucutlar ellerindekiyle en iyisini yapiyor ve bu yeterlidir.

Erkekler ve Kadinlar Neden Farklilik Gosterir

Otizmin kiz cocuklardan cok erkek cocuklarda teshis edildigini duymus olabilirsiniz. En sik belirtilen oran yaklasik 3 veya 4'e 1'dir, ancak arastirmacilar bu farkin kismen kizlardaki yetersiz teshisten kaynaklandigina giderek daha fazla inanmaktadir. Yine de, otistik ozelliklerin ne kadar kolay gorunur hale geldiginde gercek bir biyolojik farklilik goruluyor ve genetik bunun nedenini aciklamaya yardimci oluyor.

Bazi onemli gelisimsel genler X kromozomunda bulunur. Erkekler (XY) X kromozomun bir kopyasini alir. Kadinlar (XX) iki kopya alir. Bu ikinci kopya bir yedekleme sistemi gibi calisir. Bir genin bir kopyasinda gelisimi etkileyen bir varyant varsa, diger kopya genellikle bunu telafi edebilir. Arastirmacilar buna "kadin koruyucu etkisi" diyor.

Calismalar, otizm teshisi konan kadinlarin ayni teshisi alan erkeklere kiyasla daha fazla sayida genetik mutasyon tasima egiliminde oldugunu bulmustur (Jacquemont et al., 2014). Robinson ve meslektaslari (2013) benzer sonuclar gostermistir: otistik ozellikler klinik teshis esigini asmadan once kizlarin daha buyuk bir "genetik yuk" tasimasinin gerekir gorunmektedir. Baska bir deyisle, kadinlar icin esik biyolojik olarak daha yuksektir -- otizmin kizlarda daha az gercek olmasi nedeniyle degil, genetiklerinin daha fazla yedeklilik sunmasi nedeniyle.

Bunun aileler icin gercek sonuclari vardir. Otizmin kizlarda neden farkli gorundugunu, kizlarin neden genellikle daha gec teshis aldigini ve bazi kizlarin neden tamamen goz ardi edildigini aciklamaya yardimci olur. Ayrica, tani kriterlerini karsilamayan ama "neredeyse" otizmli gorunen bir kiziniz varsa, bu mutlaka hicbir sey olmadigu anlamina gelmez. Biyolojisinin altta yatan durumu maskelemede daha basarili oldugu anlamina gelebilir.

Bu Aileniz Icin Ne Anlama Geliyor

Buraya kadar okuduysaniz, bir konuda dogrudan olmak istiyorum: bu bilgi suclamayla ilgili degil. Hicbir zaman suclamayla ilgili olmadi.

Insan gelisimi son derece karmasiktir. Binlerce gen birbirleriyle etkilesir, cevresel sinyallere yanit verir ve yaklasik 86 milyar noron iceren bir beyin insa eder. Bu surecin isliyor olmasi bile dikkat cekicidir. Bazen farkli bir sekilde baglantilanmis bir beyin uretmesi bir basarisizlik degildir. Biyolojik karmasikligin dogal bir sonucudur.

Genetigin gercekte nasil calistigini anlamak ebeveynlere birkac somut sekilde yardimci olabilir:

• Hamilelik konusundaki sucluluk duygusunu birakin. Cocugunuzun otizmini yanlis yemek yiyerek veya stres yasayarak siz neden olmmadiniz. Otizm riskinin buyuk cogunlugu genetiktir ve alabilecginiz herhangi bir hamilelik karari oncesinden cok once belirlenmistir. (Hamilelik sirasinda ilac kullanimi gibi belirli seyler konusunda endiseleniyorsaniz, ayri bir makale yazdik: Tylenol Otizme Neden Olur mu? Arastirmalarin Gercekte Gosterdikleri.)
• Otizmin neden her cocukta farkli gorundigini anlayin. Benzer genetige sahip kardesler bile cok farkli olabilir, cunku gen ifadesi zamanlamaya, cevreye ve sayisiz kucuk degiskene duyarlidir. Cocugunuzun otizm versiyonu tamamen kendine ozgudur. (Ve kardesler hakkinda merak ediyorsaniz: arastirmalar, bir cocugun otizmli olmasi durumunda kucuk kardeslerin de otizmli olma olasiliginin, genel popülasyondaki yaklasik %1-2'ye kiyasla kabaca %10-20 oldugunu ileri surmektedir. Bir cocuk doktoru veya genetik danismani bunun aileniz icin ne anlama geldigini anlamaniza yardimci olabilir.)
• Doktorlarla ve terapistlerle bilgilendirilmis konusmalar yapin. Kalitimsellik, gen ifadesi ve kadin koruyucu etkisinin temellerini anladiginizda, daha iyi sorular sorabilir ve bu randevularda kendinize daha fazla guvenebilirsiniz.
• "Genetik" kelimesinden daha az korkmmanizi saglar. Genetik, onceden belirlenmis demek degildir. Hicbir sey yapilamaz demek degildir. Cocugunuzun beyninin belirli bir yol boyunca gelistigini ve simdi onu bu yolda desteklemenin en iyi yollarini bulmak icin firsatiniz oldugunu ifade eder. Erken mudahale, konusma terapisi, iletisim araclari ve bireysellestirilmis egitim planlarinin bu kadar iyi calismaisinin nedeni tam olarak budur. Cocugunuzun norolojisine karsi savasmaz. Onunla birlikte calisirlar.

Cocugunuz kirik degil. Beyni herkesinki ile ayni malzemelerden insa edildi, sadece kendi tarzinda, kendi zaman cizelgesinde, kendi mutfaginda birlestirildi. Ve onlari desteklemek icin yapabileceginiz cok sey var, tam simdi, bulundugunuz yerden baslayarak.

Kaynaklar

• Gaugler, T., et al. (2014). Most genetic risk for autism resides with common variation. Nature Genetics, 46(8), 881-885.
• Jacquemont, S., et al. (2014). A higher mutational burden in females supports a "female protective model" in neurodevelopmental disorders. American Journal of Human Genetics, 94(3), 415-425.
• Loke, Y. J., Hannan, A. J., & Craig, J. M. (2015). The role of epigenetic change in autism spectrum disorders. Frontiers in Neurology, 6, 107.
• Robinson, E. B., Lichtenstein, P., Anckarsater, H., Happe, F., & Ronald, A. (2013). Examining and interpreting the female protective effect against autistic behavior. Proceedings of the National Academy of Sciences, 110(13), 5258-5262.
• Sandin, S., et al. (2017). The heritability of autism spectrum disorder. JAMA, 318(12), 1182-1184.